Bądź mądry i pisz wiersze

Miałem nie publikować tego wpisu i wstawić coś innego, jednak ostatecznie doszedłem do wniosku, że mimo wszystko warto opublikować tę notkę, bo porusza ona całkiem ciekawe zagadnienie jakim jest przekład liryki. W Qasir al-Wasat: A Night in-Between przykładów wierszy nie było szczególnie wiele, ot około pięciu krótkich utworów, ale to mi całkowicie wystarczy. Z pewnością ciekawi was jak sobie poradziłem z tym zadaniem, dlatego nie przeciągając dłużej zapraszam do kolejnego wpisu!


Prawdą jest, że zarówno tłumaczenia literackie, jak i specjalistyczne wymagają od tłumacza obszernej wiedzy czy ogromnego zasobu słów, jednak śmiem twierdzić, iż oddanie piękna utworu literackiego jest tysiąckrotnie trudniejsze od przetłumaczenia umowy międzynarodowej, instrukcji obsługi jakiejś skomplikowanej maszyny czy czegoś podobnego. Tekst literacki jest wytworem wyobraźni — wyobraźni, która odpowiedzialna jest jednocześnie za: kreację świata przedstawionego, kreację postaci, tworzenie tła wydarzeń, stworzenie dialogów itd. Artysta tworzy swój własny świat, do którego zaprasza czytelnika. Wymusza to niejako na tłumaczu przybranie postaci nie tylko zwykłego łącznika między twórcą a odbiorcą, ale także samego artysty. Jego celem nie jest przecież przekazanie samych słów a pomysłów, obrazów. Owszem, tłumacz jest w pewnym sensie odtwórcą, ponieważ bazuje na cudzej kreacji, lecz jednocześnie sam decyduje o tym w jaki sposób odzwierciedli pierwotny zamysł, intencję autora. Między innymi właśnie dlatego uważam, że tłumacz literacki jest kimś więcej niż zwykłym rzemieślnikiem.

Mówię to dlatego, że uświadomienie sobie tych rzeczy może nam pomóc przy tłumaczeniu liryki. Posłużę się trzema wierszykami zaczerpniętymi z gry, aby pokazać wam jak rozpracować dany utwór i przy okazji dać kilka cennych (moich zdaniem) wskazówek przy tego typu zleceniach.

My brother can sing in a delicate voice.
It is most unfortunate no one cares to listen.
We don’t see each other yet we rejoice
When our voices find each other in unison.

Zacznijmy od pierwszego pytania, które należy sobie zadać, tzn. „Z czym mamy do czynienia?”. Jak możecie zauważyć, jest to krótka, czterowersowa rymowanka o krzyżowych rymach (układ ABAB). Podmiotem lirycznym jest jakaś osoba, która opisuje swojego brata. Ważny jest tutaj motyw przewodni, czyli dźwięk, głos. Przyda nam się to przy następnym pytaniu, które brzmi: „Jaki jest kontekst tej wypowiedzi?”. Zastanówcie się, do czego może służyć ten utwór, w jakim miejscu i w jakich okolicznościach może występować. Pogłowiliście się nad tym trochę? Jeżeli tak to podaję odpowiedź: jest to fragment zagadki polegającej na dostrojeniu ze sobą dwóch instrumentów. Utwór ten, tworzy parę razem z drugim wierszykiem, które razem naprowadzają gracza na rozwiązanie.

Teraz, gdy odpowiedzieliśmy sobie na dwa pierwsze pytania, możemy zadać ostatnie, najważniejsze: „Jak to przełożyć?!”. Trochę się nad tym głowiłem, ponieważ chciałem zachować jednocześnie i sens, i układ rymów. Czy mi się udało? Nie do końca.

Mój brat potrafi śpiewać cieniutkim głosem,
Jednak nikt go nie słucha, patrząc nań z zazdrością.
Nie widzieliśmy się długo, jednak radość jest ogromna
Kiedy nasze głosy stają się jednością.

Jak możecie zauważyć, postanowiłem zrezygnować z oryginalnego układu rymów (ABAB): jedynie drugi wers z czwartym się rymują. Zachowałem jednakże przerzutnię, ponieważ wstawienie przecinka w moim odczuciu burzyło rytmikę wiersza. Oprócz tego, pozmieniałem kilka słów, aby utworzyć rym: „A delicate voice” stało się „cieniutkim głosem„, zaś „no one cares to listen” przetłumaczyłem na „patrząc nań z zazdrością„. Jakkolwiek zmienia to w pewien sposób treść wypowiedzi, ostatecznie nie zaburza odbioru całości. Nie uważam, żeby ten przekład był jakoś szczególnie wybitny, jednak myślę, że da radę.


Trochę gorzej (w moim odczuciu) poradziłem sobie z przetłumaczeniem drugiej rymowanki — kolejnego elementu łamigłówki. Wierszyk ten ma taki sam układ rymów (aczkolwiek wersy są nieznacznie dłuższe) oraz ten sam motyw przewodni związany z dźwiękiem. Spójrzcie teraz na oryginał i spróbujcie go sobie sami przeanalizować:

My sister can hum the most beautiful tune
It is beyond doubt silence is not her destiny.
When joining our voices becomes opportune
Our duet will create its own form of melody.

Ta rymowanka jest bardziej „niekonsekwentna”. Brak znaków przestankowych (jedynie dwie kropki: w drugim i czwartym wersie) sprawia, że nie bardzo wiadomo jak powinno się to czytać. W takim przypadku musimy zastanowić się, czy taka interpunkcja czemuś służy, czy był to celowy zabieg. Możemy bowiem albo powstawiać przecinki w odpowiednich miejscach, albo kompletnie je zignorować. Osobiście optowałem za pierwszym rozwiązaniem, co dało nam taki rezultat…

Moja siostra potrafi nucić melodie najpiękniejsze:
Niewątpliwie cisza nie jest jej przeznaczona.
W jedności nasze głosy brzmią pieszczotliwie;
Własną melodię stworzyć nasz duet podoła.

Postanowiłem nie mieszać zbytnio i dałem taki sam schemat jak w pierwszym wierszu, czyli tylko drugi wers z czwartym się rymuje. Jest to jednak rym dość niedokładny, z czego prawdę mówiąc nie jestem zadowolony. Co się tyczy zaś liczby sylab, w każdej linijce (z wyjątkiem pierwszej) jest mniej więcej po tyle samo sylab, co wraz z wprowadzeniem przeze mnie różnych znaków przestankowych, pozwoliło na stworzenie i zachowanie pewnego rytmu. Co prawda mam lekkie wątpliwości, co do zastosowania dwukropka w pierwszej linijce, aczkolwiek myślę, że nie wygląda on aż tak szpetnie. Jeśli chodzi natomiast o treść, pozostaje ona raczej bez zmian. Jedyną większą zamianą jest przełożenie „When joining our voices becomes opportune” na „W jedności nasze głosy brzmią pieszczotliwie„, lecz mimo wszystko nie zmienia to zbytnio sensu i nie utrudnia rozwiązania zagadki.


Ostatni wierszyk przysporzył mi chyba najwięcej problemów, ale jednocześnie chyba najbardziej mi się podoba. Ze względu na umiejscowienie akcji, w Qasir al-Wasat znajdziecie wiele nawiązań do kultury Bliskiego Wschodu. Inspiracje te widać w poniższym utworze:

Hush a bye baby, so pure and small
He created you, created us all.

Hush a bye baby, we’ve no need to fear
We’re never alone, when Allah’s so near.

Hush a bye baby, breathing so calm,
He will protect us and keep us from harm.

Hush a bye baby, so still and serene,
You are a Muslim and Islam’s your Deen.

W wierszu mamy do czynienia z dystychami, tj. dwuwersowymi strofami, które rymują się ze sobą. Wybór takiego układu musiał być ważny, dlatego powinniśmy to zachować w przekładzie. Oprócz tego, na początku każdej strofy występuje anafora, której też nie możemy nigdzie zgubić. Zwróćcie także uwagę na niestały rytm wiersza, który osobiście bym poprawił, bo przez tę nieregularność gorzej się to czyta. Co się tyczy zaś kontekstu: w tej scenie grupa składająca się ze strażników oraz zwykłego przechodnia tańczy i śpiewa. Używają tego wiersza, aby przegonić złe moce grasujące po pałacu. Moja propozycja wygląda następująco:

Cichaj, dziecinko, tak czysta i mała.
To on ciebie stworzył i cały świat scala.

Cichaj, dziecinko, nie musimy się bać.
Kiedy Allah jest blisko, nic nie może się stać.

Cichaj, dziecinko, o oddechu spokojnym.
Kiedy Allah jest blisko, trudno jest być samotnym.

Cichaj, dziecinko, wciąż błoga i cicha.
Wyznawców swych Allah
z czułością powita.

Tak jak przed chwilą wspomniałem, powinniśmy zachować ten sam układ wiersza. Po części to mi się udało, wyjątkiem jest ostatnia strofa. Powody, dla których to zrobiłem były dwa. Pierwszym jest formatowanie gry, tzn. tekst nienaturalnie by się łamał, więc tak czy inaczej musiałem to przenieść. Drugim powodem natomiast jest zabieg artystyczny: przeniesienie „z czułością powita” do kolejnej linijki zdaje się podkreślać tę frazę. Oprócz tego, zachowałem także anaforę, choć przyznaję się, że nie bardzo wiedziałem jak przetłumaczyć „bye baby„. Ostatecznie ostatecznie postanowiłem posłużyć się zdrobnieniem, co chyba fajnie wyszło. Nie wiem czy zauważyliście, ale udało mi się także nadać wierszowi pewien rytm; liczba sylab w pierwszej linijce jest niewiele mniejsza od liczby sylab w drugiej. Jedyne, co mnie gryzie to te kropki. Jak tak teraz patrzę to mimo wszystko mogłem był dać przecinki. Mam nadzieję, że nie zaburza to aż tak odbioru całości?

Co się tyczy zaś treści, dokonałem drobnych zmian. Nie wiem czy zauważyliście, ale zamieniłem drugą linijkę drugiego dystychu z drugą linijką trzeciego. Ot, drobna zmiana stylistyczna; wszak sens zostaje ten sam. Oprócz tego, posłużyłem się tutaj kolejną anaforą („Kiedy Allah jest blisko„), co według mnie wzmacnia przekaz i nadaje pewną melodię, ton (?). Największa zmiana zaszła jednak w ostatniej strofie. Zacznijmy najpierw od wyjaśnienia tajemniczego słówka „Deen„. Idąc za wikipedią:

Dīn (دين, also anglicized as Deen) is an Arabic word which is commonly associated with Islam, but it is also used in Arab Christian worship. The term is loosely associated with „religion”, but as used in the Qur’an, it means the [Way Of Life] in which righteous Muslims are obligated to adopt in order to comply with divine law (Quran and sunnah)…

Także wikisłownik zdaje się to potwierdzać, informując nas, że „din” w językach tureckim i turkmeńskim oznacza właśnie „wiarę, religię„. Tylko jak to teraz pomyślnie wpleść to w utwór? „Muzułmanin” czy nawet mniej dokładny „Islamista” jakoś mało tutaj pasują. Ostatecznie postanowiłem raz jeszcze posłużyć się Allahem, co chyba nawet dość dobrze współgra z całością, z obrazem Allaha w tym wierszu. Wydaje mi się, że dość fajnie to wyszło, ale to już moje zdanie. Jestem bardzo ciekawy co o tym myślicie. A może macie swoją własną propozycję? Piszcie śmiało, chętnie usłyszę waszą wersję!


Ufff, to był dość długi i wyczerpujący wpis, jednak w końcu nam się udało! Przeanalizowaliśmy i przetłumaczyliśmy trzy krótkie rymowanki. Mam nadzieję, że nauczyliście się dzisiaj czegoś ciekawego oraz pożytecznego. W przyszłości z pewnością nieraz będę wracać do tematu tłumaczeń utworów poetyckich, a tymczasem… to już wszystko, co na dziś zaplanowałem. Do usłyszenia wkrótce!

Advertisements

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s